فرار از پوکي استخوان

 
مادر من، خانمي حدودا 65 ساله و سالم است. يعني حداقل تا يك سال قبل به نظر ما او سالم بود. اما سال گذشته، طي يك حادثه ساده در منزل، دچار شكستگي از ناحيه پا شد.در آن زمان ما فكر نمي‌كرديم كه قضيه چندان جدي باشد اما بعدا مشخص شد كه استخوان پايش از دو قسمت شكسته است! بعد از گچ گرفتن پايش و طي مدت زمان طولاني‌ و برطرف شدن مشكل باز هم از منطقه ديگري دچار شكستگي شد...

اين بار مساله را جدي‌تر پيگيري كرديم و به دستور پزشك برايش آزمايش تراكم‌استخوان انجام داديم. جواب آزمايش نگران‌كننده بود. مادر ما كه تصور مي‌كرديم هيچ مشكلي ندارد، دچار پوكي استخوان شديد بود. بعد از آن بود كه با مراجعه به پزشك، دستورات تغذيه‌اي و دارويي گرفت و درمان وي شروع شد. اما چرا اين مشكل پيش ‌آمد؟ اگر زودتر آزمايش تراكم داده بود، مي‌شد مانع از پيشرفت بيماري‌اش شد؟ سوالات خود را درباره استئوپروز (پوکي استخوان) با آقاي دكتر عبدالرحمان رستميان، فوق‌تخصص روماتولوژي و عضو هيات علمي دانشگاه علوم پزشکي تهران در ميان گذاشتيم.


سلامت:آقاي دكتر! لطفا در ابتدا پوكي استخوان را براي ما تعريف كنيد.
پوكي استخوان از بيماري‌هاي متابوليكي است كه عموما در خانم‌هاي مسن ديده مي‌شود. امروزه به خاطر افزايش طول عمر افراد و افزايش كم‌تحركي آنها، شيوع آن بيشتر شده است. مشكل اصلي پوكي‌استخوان، بي‌علامت بودن آن است. فرد ممكن است تا زماني كه اولين شكستگي استخوان برايش بيش نيايد، متوجه بيماري خود نشود. گاهي شكستگي لگن در چنين بيماراني رخ مي‌دهد كه عوارض و مشكلات زيادي را براي بيمار به وجود مي‌آورد. در بعضي موارد هم بيماران دچار شكستگي در ستون فقرات مي‌شوند كه باز هم مشكلات زيادي ايجاد مي‌كند و حتي باعث ايجاد قوز در پشت آنها مي‌شود.


سلامت:چه عللي براي پوكي استخوان وجود دارد؟
علاوه بر افزايش سن و كم‌تحركي بايد گفت كه علت 70 درصد موارد پوكي استخوان، علل ژنتيك است. يعني فرزندان خانواده‌هايي كه پدر يا مادر آنها دچار پوكي استخوان هستند احتمال دارد كه بيشتر درگير آن شوند. اما علت 30 درصد ديگر مصرف كم‌لبنيات، كلسيم و ويتامين D است. همان‌طور كه گفتيم بي‌تحركي هم از علل ديگر ايجاد اين بيماري محسوب مي‌شود. همزمان با راه‌رفتن در سلول‌هاي استخواني، استخوان‌سازي صورت مي‌گيرد اما كساني كه قادر به راه رفتن يا تحرك نيستند در معرض خطر پوكي استخوان هستند. به اين ترتيب افرادي، مانند جانبازان احتمال زيادي دارد كه دچار اين مشكل شوند. به‌علاوه مصرف زياد سيگار و مشروبات الكلي هم مي‌تواند پوكي استخوان را تشديد كند.


سلامت: آيا جنس هم در ايجاد آن نقش دارد؟
بله. پوكي استخوان در خانم‌ها شايع‌تر است. به خصوص بعد از دوره مونوپوز (يائسگي) كه سطح استروژن كاهش مي‌يابد احتمال وقوع آن بيشتر مي‌شود. در مجموع پوكي استخوان در خانم‌هايي كه دچار قطع قاعدگي زير 45 سال مي‌شوند، بيشتر از ديگران است و آنها بايد آزمايش سنجش تراكم استخوان را انجام دهند تا مشخص شود كه آيا مبتلا به پوكي استخوان هستند يا نه. به علاوه كساني كه به دليل بعضي بيماري‌ها، كورتون مصرف مي‌كنند بيشتر در معرض ابتلا به آن هستند. به اين بيماران حتما توسط پزشك معالج، كلسيم و ويتامين D اضافه داده مي‌شود.


سلامت: خانم‌هاي زير 45 سال نيازي به انجام آزمايش سنجش تراكم ندارند؟
خير. خانم‌هاي زير سن 45 سال، اگر قاعدگي منظمي داشته باشند، نيازي به انجام اين آزمايش ندارند، مگر اينكه كورتون مصرف كنند يا بيماري تيروييد داشته باشند. متاسفانه امروزه انجام اين آزمايش، بي‌دليل زياد شده يعني براي افرادي كه اصلا در محدوده خطر نيستند، آزمايش انجام مي‌شود. علاوه بر خانم‌هايي كه قاعدگي‌‌شان قبل از 45 سالگي قطع مي‌شود گروه‌هاي ديگري كه نياز به انجام اين آزمايش دارند، خانم‌هاي بالاي 65 سال و آقايان بالاي 70 سال هستند. به خصوص اگر آقايان بالاي 70 سال كورتون مصرف كنند يا دچار بيماري تيروييد باشند.


سلامت: چه درماني براي اين بيماران در نظر گرفته مي‌شود؟
معمولا ابتدا (به خصوص اگر ميزان پوكي استخوان چندان شديد نباشد)، درمان‌هاي غيردارويي پيشنهاد مي‌شود. به عنوان نمونه با توصيه مصرف موادغذايي غني از كلسيم و ويتامين D يا مصرف مكمل‌هاي غذايي، مي‌توان به اين افراد كمك كرد. البته مصرف بيش از حد ويتامين D هم ممكن است خطرناك باشد و ايجاد سنگ كليه كند. به همين منظور بايد هرچند وقت، ادرار 24 ساعته را كنترل كرد و ميزان دارو را به تناسب تغيير داد. به علاوه معمولا به بيماران توصيه مي‌شود كه در طول روز، حدود 30 دقيقه پياده‌روي كنند. اما در كنار اينها درمان‌هاي دارويي هم جايگاه خود را دارند. داروهايي كه مصرف مي‌شوند معمولا بي‌فسفونيدها مانند استئوفوز يا آلن‌ درونيد است كه داروهاي موثر و خوبي هستند.


سلامت: معمولا اين آزمايش (سنجش تراكم) را هر چند وقت يكبار بايد انجام داد؟
معمولا حدود 1 تا 2 سال يكبار، نياز به انجام اين آزمايش هست و در اين فاصله نيازي به تكرار آن وجود ندارد. بيماري كه دارويي را مدت طولاني (به عنوان نمونه 5 سال) مصرف مي‌كند، معمولا پزشك چند ماه دارويش را قطع كرده و بعد دوباره شروع مي‌‌كند. به علاوه هر 1 تا 2سال يكبار آزمايش تراكم را انجام مي‌دهد تا پزشك معالج از موثر بودن داروها، مطمئن شود. در اين آزمايش‌ها، گاهي «استئوپروز» يعني پوكي استخوان گزارش مي‌شود و گاهي «استئوپني» ذكر مي‌شود. در حالت دوم پوكي استخوان خيلي شديدي وجود ندارد و بيمار در لبه مرز است. در اين موارد گاهي پزشك، فقط كلسيم يا ويتامين D تجويز مي‌كند.


سلامت: اگر در خانواده‌اي، فردي (به عنوان نمونه مادر خانواده) دچار پوكي استخوان باشد، فرزندان او بايد چه نكاتي را رعايت كنند؟
اين فرزندان، بيشتر مستعد پوكي استخوان هستند و به همين علت بايد كارهاي پيشگيري را بيشتر رعايت كنند. به عنوان نمونه لبنيات بيشتر مصرف كنند و فعاليت بدني روزانه داشته باشند. اگر اين افراد در سن 45 تا 65 سالگي باشند و شكستگي برايشان رخ داد، بايد زودتر آزمايش‌سنجش تراكم انجام دهند. اگر پوكي استخوان افراد مستعد را در مراحل زودتر شناسايي كنيم، بهتر مي‌توان وضعيت آنها را تثبيت كرد. در بعضي موارد هم پوكي استخوان همراه نرمي استخوان (استئوماشيا) است كه اين موارد را با كمك ويتامين D مي‌توان درمان كرد.


سلامت: افراد دچار پوكي استخوان بايد به چه نكات و مسائلي دقت كنند؟
اگر بيماري كه پوكي استخوان دارد، درمان مناسب انجام دهد، مي‌تواند وضعيت خود را در همان حد نگه دارد و چندان جاي نگراني وجود ندارد. فقط بايد مواظب باشد كه زمين نخورد. به خصوص در حمام، پله و مكان‌هاي شلوغ، بيشتر از خود مراقبت كند. ديد افراد مسن در شب كاهش مي‌يابد پس بايد در شب‌ها، مواظب باشند كه زمين نخورند. به عنوان نمونه در مسير تختخواب به طرف دستشويي يا آشپزخانه وسيله اضافه‌اي سر راه نباشند كه مشكلي پيش نيايد. همچنين در روزهاي برفي، تا حد امكان از خانه خارج نشوند تا زمين نخورند و دچار شكستگي نشوند.