9 آرایه ادبی
موسیقی و زیبایی در کلام شود به مجموع این صداها واج آرایی می گویند .
مثال 1 : خیزید و خزآرید که هنگام خزان است باد خنک از جانب خوارزم وزان است
( صدای «خ» پنج بار و صدای «ز» شش بار تکرار شده است . )
مثال 2 : ریاست به دست کسانی خطاست که از دستشان دست ها بر خداست
(صدای «س» هفت بار ، صدای «ت» شش بار و صدای «آ» شش بار تکرار شده است . ) ________________________________________ 4) آرایه کنایه : یعنی بیان کردن نشانه یک چیز و اراده کردن خود آن چیز که از طریق معنی آن صورت می گیرد و معمولاً بین معنی ظاهری و معنی باطنی باید معنی باطنی و دور آن را در نظر گرفت .
مثال 1 : نرفتم به محرومی از هیچ کوی چرا از در حق شوم زرد روی
زرد روی = کنایه از شرمنده شدن و بی نصیب ماندن است که نشانه را به جای خود آن بیان کرده است
مثال 2 : هنوز از دهن بوی شیر آیدش همی رأی شمشیر و تیر آیدش
کنایه از هنوز کودک است معنی دور آن مورد نظر است نه معنی ظاهری آن
1
5) آرایه تشبیه : ادعای همانندی و شباهت دو یا چند چیز است . تشبیه دارای چند پایه یا رکن است شی اول که قصد داریم آن را به چیزی مانند کنیم مشبه است و شی دوم یا کسی که مشبه به آن چیز مانند می شود مشبه به است و واژه ای که پیوند آن ها را برقرار می کند ادات تشبیه است و صفتها و ویژگی که در هردو هم مشبه و هم مشبه به دیده می شود را وجه شبه می گویند .
مثال 1 : دانا چو طبله طبار است خاموش و هنر نمای
مشبه ادات تشبیه مشبه به وجه شبه
مثال 2 : گرت ز دست برآید چو نخل باش کریم ورت به دست نیاید چو سرو باش آزاد
تو(مشبه) ادات مشبه به وجه شبه تو(مشبه) ادات مشبه به وجه شبه
________________________________________
6) استعاره : هرگاه از 4 رکن تشبیه که گفته شد سه رکن حذف شود و تنها یکی از 2 رکن اصلی مشبه یا مشبه به تنها بیاید به طوری که قصد نویسنده بیان شباهت نباشد بلکه یکسان بودن آن ها مورد نظر باشد و بگوید خود آن چیز است نه مثل او استعاره داریم .
مثال 1 : بتی دارم که گرد گل ز سنبل سایه بان دارد بهار عارفش خطی به خون ارغوان دارد
بتی = استعاره از معشوق و یار است که تشبیه آن اینگونه بوده است : یار من از خوش ترکیبی مانند بت است
که فقط مشبه ذکر شده است و بقیه ذکر نشده است .
گل = استعاره از چهره قرمز یار که تشبیه آن اینگونه بوده است : چهره یار من مانند گل قرمز و خوش رنگ است .
سنبل = استعاره از موهای یار که تشبیه آن اینگونه بوده است : موی یار من مانند سنبل بوده است .
________________________________________
7) آرایه ایهام : آوردن واژه ای است که حداقل با 2 معنی که یکی نزدیک ترین به ذهن و یکی دور از ذهن باشد مقصود شاعر معنی دور آن و گاهی هر 2 معنی مورد نظر اوست بطوریکه ذهن را بر سر 2 رهای قرار می دهد که کدام معنی مورد نظر اوست .
مثال 1 : خانه زندان است و تنهایی ضلال هرکه جز سعدی گلستانش نیست
گلستانش = معنی اول باغ ـــ معنی دوم کتاب گلستان
مثال 2 : ای دمت عیسی ، دم از دوری مزن من غلام آنکه دور اندیش نیست
دور اندیش = معنی اول عاقبت نگر ـــ معنی دوم به دور فکر کردن
مثال 3 : چشم چپ خویشتن بر آرم تا روی نبیندت به جز راست
راست = معنی اول حقیقت ـــ معنی دوم چشم راست
8) آرایه مجاز : به کار بردن وازه ای در غیر معنی واقعی آن است .
________________________________________
مثال 1 : مسابقات کشتی دهه فجر در ایران انجام شد و ایران به مقام اول رسید .
معنی حقیقی دارد معنی مجاز دارد ( منظور تین ایران است )
مثال 2 : اگر به زلف دراز تو دست ما نرسد گناه بخت پریشان و دست کوته ماست
حقیقت مجاز از ناتوانی
مثال 3 : همه کس را دندان به ترشی کند شود الاقاضیان را که به شیرینی .
حقیقت مجاز ( از رشوه دادن که باعث نرمی قاضی می شود )
2
9 ) آرایه اغراق : ادعای وجود صفتی در چیزی یا کسی به اندازه ای که غیر ممکن باشد و چون ذهن خواننده را به تلاش وا می دارد سبب لذت ادبی می شود .
مثال 1 : گر برگ گل سرخ کنی پیرهنش را از نازکی آزار رساند بدنش را
پیراهنی از جنس برگ گل که آزار دهنده نیست و این بیت اغراق دارد
مثال 2 : شود کوه آهن چو دریای آب اگر بشنود نام افراسیاب
در صورتی که کوه آهن اسم افراسیاب را بشنود آب می شود که اغراق دارد .
مثال 1 : خیزید و خزآرید که هنگام خزان است باد خنک از جانب خوارزم وزان است
( صدای «خ» پنج بار و صدای «ز» شش بار تکرار شده است . )
مثال 2 : ریاست به دست کسانی خطاست که از دستشان دست ها بر خداست
(صدای «س» هفت بار ، صدای «ت» شش بار و صدای «آ» شش بار تکرار شده است . ) ________________________________________ 4) آرایه کنایه : یعنی بیان کردن نشانه یک چیز و اراده کردن خود آن چیز که از طریق معنی آن صورت می گیرد و معمولاً بین معنی ظاهری و معنی باطنی باید معنی باطنی و دور آن را در نظر گرفت .
مثال 1 : نرفتم به محرومی از هیچ کوی چرا از در حق شوم زرد روی
زرد روی = کنایه از شرمنده شدن و بی نصیب ماندن است که نشانه را به جای خود آن بیان کرده است
مثال 2 : هنوز از دهن بوی شیر آیدش همی رأی شمشیر و تیر آیدش
کنایه از هنوز کودک است معنی دور آن مورد نظر است نه معنی ظاهری آن
1
5) آرایه تشبیه : ادعای همانندی و شباهت دو یا چند چیز است . تشبیه دارای چند پایه یا رکن است شی اول که قصد داریم آن را به چیزی مانند کنیم مشبه است و شی دوم یا کسی که مشبه به آن چیز مانند می شود مشبه به است و واژه ای که پیوند آن ها را برقرار می کند ادات تشبیه است و صفتها و ویژگی که در هردو هم مشبه و هم مشبه به دیده می شود را وجه شبه می گویند .
مثال 1 : دانا چو طبله طبار است خاموش و هنر نمای
مشبه ادات تشبیه مشبه به وجه شبه
مثال 2 : گرت ز دست برآید چو نخل باش کریم ورت به دست نیاید چو سرو باش آزاد
تو(مشبه) ادات مشبه به وجه شبه تو(مشبه) ادات مشبه به وجه شبه
________________________________________
6) استعاره : هرگاه از 4 رکن تشبیه که گفته شد سه رکن حذف شود و تنها یکی از 2 رکن اصلی مشبه یا مشبه به تنها بیاید به طوری که قصد نویسنده بیان شباهت نباشد بلکه یکسان بودن آن ها مورد نظر باشد و بگوید خود آن چیز است نه مثل او استعاره داریم .
مثال 1 : بتی دارم که گرد گل ز سنبل سایه بان دارد بهار عارفش خطی به خون ارغوان دارد
بتی = استعاره از معشوق و یار است که تشبیه آن اینگونه بوده است : یار من از خوش ترکیبی مانند بت است
که فقط مشبه ذکر شده است و بقیه ذکر نشده است .
گل = استعاره از چهره قرمز یار که تشبیه آن اینگونه بوده است : چهره یار من مانند گل قرمز و خوش رنگ است .
سنبل = استعاره از موهای یار که تشبیه آن اینگونه بوده است : موی یار من مانند سنبل بوده است .
________________________________________
7) آرایه ایهام : آوردن واژه ای است که حداقل با 2 معنی که یکی نزدیک ترین به ذهن و یکی دور از ذهن باشد مقصود شاعر معنی دور آن و گاهی هر 2 معنی مورد نظر اوست بطوریکه ذهن را بر سر 2 رهای قرار می دهد که کدام معنی مورد نظر اوست .
مثال 1 : خانه زندان است و تنهایی ضلال هرکه جز سعدی گلستانش نیست
گلستانش = معنی اول باغ ـــ معنی دوم کتاب گلستان
مثال 2 : ای دمت عیسی ، دم از دوری مزن من غلام آنکه دور اندیش نیست
دور اندیش = معنی اول عاقبت نگر ـــ معنی دوم به دور فکر کردن
مثال 3 : چشم چپ خویشتن بر آرم تا روی نبیندت به جز راست
راست = معنی اول حقیقت ـــ معنی دوم چشم راست
8) آرایه مجاز : به کار بردن وازه ای در غیر معنی واقعی آن است .
________________________________________
مثال 1 : مسابقات کشتی دهه فجر در ایران انجام شد و ایران به مقام اول رسید .
معنی حقیقی دارد معنی مجاز دارد ( منظور تین ایران است )
مثال 2 : اگر به زلف دراز تو دست ما نرسد گناه بخت پریشان و دست کوته ماست
حقیقت مجاز از ناتوانی
مثال 3 : همه کس را دندان به ترشی کند شود الاقاضیان را که به شیرینی .
حقیقت مجاز ( از رشوه دادن که باعث نرمی قاضی می شود )
2
9 ) آرایه اغراق : ادعای وجود صفتی در چیزی یا کسی به اندازه ای که غیر ممکن باشد و چون ذهن خواننده را به تلاش وا می دارد سبب لذت ادبی می شود .
مثال 1 : گر برگ گل سرخ کنی پیرهنش را از نازکی آزار رساند بدنش را
پیراهنی از جنس برگ گل که آزار دهنده نیست و این بیت اغراق دارد
مثال 2 : شود کوه آهن چو دریای آب اگر بشنود نام افراسیاب
در صورتی که کوه آهن اسم افراسیاب را بشنود آب می شود که اغراق دارد .
+ نوشته شده در دوشنبه بیست و سوم اردیبهشت ۱۳۹۲ ساعت 23:38 توسط بخشعلی قربانی چونه خانلو گرمی
|